Ef velja ætti fimm erlenda skákmeistara sem hefðu með einhverjum hætti skapað mikilvæg tengsl við Ísland hygg ég að Jan Timman sem varð sjötugur á dögunum kæmist þar á blað. Góður fulltrúi hinnar frjálslyndu þjóðar sinnar og „68-kynslóðarinnar“. Hann tefldi fyrst hér á Reykjavíkurmótinu 1972 og ótal sinnum eftir það. Timman á marga vini hér á landi, ferðaðist um landið allt og tók ástfóstri við Íslendingasögurnar og þá einkum Njálu. Hollendingar voru stoltir af Max Euwe sem var heimsmeistari 1935-´37 og átti stóran þátt í vinsældum skákarinnar þar í landi. Timman tók við keflinu og fór fram úr Euwe í vissum skilningi. Framlag beggja á ritvellinum er merkilegt en síðasta bók Timmans, The Unstoppable American , fjallar um feril Bobby Fischers frá því að hann mætir í keppnina Heimurinn-Sovétríkin í Belgrad 1970 og verður heimsmeistari rösklega tveimur árum síðar.
Einn helsti áhrifavaldur Timmans á skáksviðinu kom úr óvæntri átt en það var Mikhael Botvinnik, heimsmeistari með hléum frá 1948 til 1963. Sá staðfasti maður lifði og starfaði alla tíð eftir þrautskipulagðri dagskrá. Í einni af bókum sínum skýrði hann hvernig hann undirbyggi sig fyrir skákkeppni. Þar var áhersla lögð á hálfgerðan meinlætalifnað, líkamsrækt og kerfisbundnar rannsóknir á skáklistinni sem yrði að hætta nákvæmlega fimm dögum fyrir hverja keppni en þá tækju við langar gönguferðir í fersku fjallalofti. Í bók sinni The Art of Chess Analysis sagði Timman frá því að fyrir sterkt mót í Hollandi hefði hann ákveðið að fylgja leiðsögn Botvinniks í einu og öllu og var bókstaflega að springa af orku þegar mótið hófst. En hvað gerðist? Hann tapaði fyrstu fimm skákunum! Dró þá ályktun að það hlyti að vera úrlaunsnarefni hvers og eins að finna sinn persónulega takt.
En Botvinnik var samt áfram „með í för“ því að í áskorendakeppninni 1988-1990 og aftur 1991-1993 tefldi Timman í tvígang um áskorunarréttinn. Við klofning í skákheiminum árið 1993 tefldi Timman um heimsmeistaratitil FIDE við Anatoli Karpov sem eins og stundum áður reyndist ofjarl hans.
Timman virtist mér ekki hafa mestan áhuga á vel tefldum skákum, heldur flækjum og óvæntum möguleikum. Árið 1978 varð hann í 3. sæti á eftir Karpov og Spasskí á sterkasta móti ársins en Karpov fékk eftirminnilega ráðningu snemma í mótinu:
Bugonjo 1978; 5. umferð:
Jan Timman – Anatolí Karpov
Drottningarbragð
1. c4 e6 2. Rc3 d5 3. d4 Be7 4. cxd5 exd5 5. Bf4 Rf6 6. e3 O-O 7. Dc2 c6 8. Bd3 He8 9. Rf3 Rbd7 10. O-O-O Rf8 11. h3 Be6 12. Kb1 Hc8 13. Rg5 b5 14. Be5!
Byggir upp ógnandi sóknarstöðu.
14. … h6 15. Rxe6 Rxe6 16. g4 Rd7
17. h4!
Þekktu óvininn, skrifaði Sun Tzu. Timman vissi að eftir 17. Bg3 kæmi blokkering að hætti Karpovs, 17. .. Bh4!
17. … b4 18. Re2 Bxh4 19. f4 c5 20. Ba6! Be7 21. Bxc8 Dxc8 22. Rg3 f6
23. Hxh6! Ref8
Eftir 23. … gxh6 24. Dg6+ nær hvítur mátsókn.
24. Hh3 c4 25. Rf5 fxe5 26. fxe5 Dc6 27. Hdh1 Rg6 28. Rd6!
Brýtur upp varnir svarts.
28. … Rdf8 29. Rxe8 Dxe8 30. Hh5 Dc6 31. Df5 a5
32. e6! Dxe6 33. Dxd5 a4 34. Hc1 c3 35. bxc3 bxc3 36. Hxc3 Dxd5 37. Hxd5 Re6 38. Kc2 Kf7 39. Ha5 Rg5 40. Hc6 Re4 41. Hxa4 Rf6 42. Ha7 Rd5 43. Hxg6 Kxg6 44. e4 Rb4 45. Kb3 Bf8 46. Hb7
– og Karpov gafst upp.
Helgi Ólafsson helol@simnet.is
Skákþættir Morgunblaðsins birtast á Skák.is viku síðar en í blaðinu sjálfu. Þessi skákþáttur birtist 18. desember 2021.
